Mướp đắng hay khổ qua

Mướp đắng hay khổ qua

Mướp đắng, hay Khổ qua (danh pháp khoa học: Momordica charantia) là một cây leo mọc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc họ Bầu bí, có quả ăn được, thuộc loại đắng nhất trong các loại rau quả. Dây, lá có lông, hoa vàng, quả có u sần sùi, vị đắng. Hạt khi quả chín có màu đỏ. Cây được trồng bằng hạt

Mặc dầu gốc ở Á Châu, nhưng mướp đắng hiện nay có mặt khắp nơi vùng ấm như vùng biển West Indies phía dưới Florida, Phi Châu, Ấn Độ . .. Mặt khác, năm 1990, Liên Hiệp Quốc phát hành bộ tem dược thảo, mỗi con tem là một cây thuốc được Liên Hiệp Quốc cho là có giá trị chữa bệnh trên thế giới, mướp đắng được chọn làm một trong 6 cây thuốc tiêu biểu. Tem mướp đắng được phát hành ở Áo quốc. Như vậy cây này phải có giá trị trị liệu đáng cho chúng ta tìm hiểu.
:.
Dược tính của khổ qua

Theo y học cổ truyền khổ qua có vị đắng, tính mát, không độc, có công dụng chính là thanh nhiệt, giải độc, giúp sáng mắt, nhuận trường, tiêu đờm.Trái khổ qua chín còn có tác dụng bổ thận, bổ huyết, kiện tỳ.

Dây và lá khổ qua tươi đem nấu (hoặc giã lấy nước) để uống có công dụng hạ sốt, hoặc giã lá và dây để đắp trị mụn nhọt; Dân gian một số nơi còn dùng khổ qua (loại mọc hoang dại, trái nhỏ bằng ngón chân cái) dùng cả trái, dây và lá để chữa trị các chứng thuộc về gan - bằng cách chặt khúc ngắn 3-4 cm, đem phơi khô để nấu nước uống hằng ng ày. Dây khổ qua còn dùng trị các chứng lỵ, đặc biệt là lỵ amíp;

Hạt khổ qua (hạt của trái già) dùng trị ho và viêm họng - bằng cách nhai hạt và nuốt nước từ từ rồi bỏ xác; Dân gian thường dùng hạt khổ qua chữa trị mỗi khi bị côn trùng cắn - dùng khoảng 10 gr hạt nhai, nuốt nước, còn xác hạt thì đắp lên vết cắn;

Người ta còn dùng hoa khổ qua phơi khô, tán thành bột để dành uống trị đau bao tử

Nhìn từ góc độ y học hiện đại ngày nay, công dụng của trái khổ qua cũng được các nhà khoa học phát hiện thêm rất nhiều như: ngăn ngừa ung thư, phòng chống nghẽn động mạch, giảm lượng đường trong máu... Trong đó tác dụng giảm cân, ổn định đường huyết được các nhà khoa học nước ngoài coi trọng nhất. Vị đắng trong trái khổ qua có thể kích thích đường ruột tiết ra chất khống chế sự thèm ăn, nâng cao tác dụng của insulin (hormone trị bệnh tiểu đường).

Những người bệnh tiểu đường có thể dùng trái khổ qua tươi để cả hạt đem thái mỏng, phơi khô (dùng trái già càng tốt, nhưng không dùng trái chín). Mỗi ngày dùng khoảng 50 gr khổ qua khô này pha thành nước trà uống.

Theo tiến sĩ Carey (Hoa k ỳ) trong trái khổ qua có chất thanh trừ dầu mỡ. Thành phần đặc biệt được gọi là "sát thủ dầu mỡ" có thể hấp thụ được khoảng 10 đến 60% lượng mỡ dư thừa. Ông cũng đã chứng minh, những nhân tố thanh lọc dầu mỡ trong trái khổ qua sau khi đưa vào trong dạ dày sẽ không trực tiếp thấm vào máu, mà chỉ nằm ở ruột non, giúp ngăn chặn việc hấp thụ đáng kể dầu mỡ; đồng thời đẩy mạnh việc hấp thụ các chất dinh dưỡng còn lại vào trong cơ thể. Vì trái khổ qua có tác dụng giảm cân, nên trên thị trường hiện nay đã xuất hiện loại thức uống đang thu hút khách hàng, chính là nước ép từ trái khổ qua

"Món ăn bài thuốc" từ khổ qua

Món dân gian thường dùng nhất là canh khổ qua dồn thịt ; món này vừa có tác dụng thanh nhiệt, chỉ khát (khô cổ, khát nước), vừa có tính chất bồi bổ cơ thể. Chọn tr ái khổ c ứng, c òn t ư ơi,m àu xanh đ ậm, kh ông v ết sau, gai n ở to (ít đắng). Dùng dao bén cắt một bên (theo chiều dọc), móc bỏ toàn bộ ruột và hạt, rửa sạch, để ráo. Thịt nạc dăm (hoặc ba rọi) bằm nhuyễn và thịt cá thát lát trộn chung với nhau theo tỉ lệ 2/1 (2 thịt, 1 cá thát lát) cùng gia vị (muối, bột ngọt, tiêu, bún tàu, nấm mèo, củ hành tím xắt nhuyễn…). Dùng muỗng tán cho các thứ trộn đều vào nhau rồi nhét vào ruột khổ qua. Dùng cọng hành lá buộc ngang trái để khi hầm trái khổ qua không bị nứt, thịt rơi ra.

Nước dừa tươi (1 trái) đổ vào nồi, thêm ít nước lạnh và gia vị (muối, bột ngọt) cho đậm đà, bắc lên bếp. Chờ nước sôi thả khổ qua vào, nấu lửa liu riu. Khi nào dùng đũa xom thử, thấy khổ qua mềm là được (khổ qua hầm chín mềm mới ngon!). Nêm nếm lần cuối rồi nhắc xuống, múc ra tô. Nhớ chuẩn bị thêm chén nước mắm nguyên chất với vài trái ớt hiểm!.

Món quen thuộc nữa là khổ qua xào trứng vịt - Mua khổ qua lựa những trái ngn (như nói ở trên). Dùng dao bén cắt đôi trái theo chiều dọc, móc bỏ ruột và hạt, xắt miếng xéo dày cỡ 2 – 3mm, rửa sạch để ráo. Đập 1 trứng vịt (nhiều ít tùy người ăn) vào chén, đánh đều, cho thêm gia vị (bột ngọt, nước mắm, đường, hành lá xắt nhuyễn, tiêu…) cho vừa khẩu vị. Phi mỡ (dầu) cho thơm cho khổ qua đã xắt vào chảo xào vừa chín tới (đừng để mềm quá mất ngon!). Cuối cùng, đổ trứng vịt vào, đảo đều cho đến khi trứng chín hẳn, nhắc xuống. Làm thêm chén nước mắm chanh, tỏi, ớt nữa là xong! Những người thích ăn khổ qua, nhưng không thích vị đắng, thì nên dùng món này, vì khi khổ qua xào chung với trứng vịt, thì sẽ giảm đến 80% vị đắng của khổ qua. Dùng món này vừa có tính chất mát, vừa bổ dưỡng.

Món tiếp theo là khổ qua chà bông có tác dụng nhuận trường, đặc biệt còn có tác dụng giải độc rượu. Khổ qua chẻ đôi, móc bỏ ruột và hạt, rửa sạch để ráo. Xắt miếng xéo, dầy cỡ 2-3 mm, xếp ra dĩa. Bào nước đá để lên trên chừng 5 phút, lấy ra, dùng với một đĩa thịt chà bông! Khổ qua ngâm đá ăn sẽ giòn rụm. Khổ qua ăn kèm với chà bông, vị nhân nhẫn, chua chua, hậu ngọt của khổ qua hòa với vị thơm, ngọt của thịt chà bông rất ngon.

Kế tiếp là món khổ qua trộn rau cần. Mướp đắng 150g; rau cần 150g, tương mè; tỏi nhuyễn mỗi thứ với lượng vừa. Trước tiên gọt bỏ vỏ, ruột mướp đắng cắt thành sợi nhỏ, trần qua nước sôi, rồi lại dùng nước lạnh dội qua, để ráo nước, sau đó trộn mướp đắng với rau cần, nêm thêm các vật liệu. Món ăn có tác dụng mát gan giảm huyết áp, thích hợp dùng cho người bệnh cao huyết áp.

Dân gian còn dùng món mứt làm từ trái khổ qua để giúp an thần, dễ ngủ - Dùng loại khổ qua thật đắng (trái nhỏ, xanh đậm), bỏ ruột, dùng kim châm thật nhiều vào trái, và đem ngâm trong nước độ 30 phút, lấy ra cắt dày 2-3 phân, để ráo nước. Cho đường cát vào nồi bắc lên bếp đến khi đường tan, thì cho khổ qua vào để sên đường khoảng 1 giờ.

Kết luận

Mướp đắng (khổ qua) có giá trị thực dưỡng cao, được xem là không độc, tương đối lành ở liều thấp và không dùng quá 4 tuần. Chưa có báo cáo nào về tác dụng nguy hiểm của cao mướp đắng ở liều 50 ml. Nói chung, mướp đắng có mức độ tính lâm sàng thấp, có thể có vài xáo trộn về đường tiêu hóa.

Vì tính chất hạ đường huyết, nên dè dặt khi người bệnh đã có triệu chứng đường xuống quá thấp. Lớp màng đỏ bao quanh hạt mướp đắng độc cho trẻ con. Nước ép quả mướp đắng đã làm một em nhỏ bị nôn mửa, tiêu chảy và chết.

Mướp đắng có thể độc hại cho tế bào gan ở thú vật, enzym gan tăng cao sau khi dùng mướp đắng. Các chất trong mướp đắng có khả năng thay đổi hình dáng tế bào gan

Lưu ý những người tỳ vị hư hàn, thường bị tiêu chảy, hay cơ thể không có thực nhiệt (không nóng trong người), thì không nên dùng thường xuyên khổ qua, vì dễ làm lạnh bụng, dễ bị tiêu chảy

(theo DS Lê văn Nhân)